Provoke: Protesto ile Performans Arasında

1968-69 Yıl­ları ara­sında çok kısa so­luklu bir şe­kilde ya­şa­yıp hala gü­nü­müzde öne­mini kay­bet­me­miş olan bir ya­yın se­ri­sin­den bah­se­de­ce­ğim. Ko­nuya de­taylı bir şe­kilde gir­me­den önce, siz­leri bi­raz­cık 20. yüz­yı­lın ilk ya­rı­sına gö­tür­mek is­ti­yo­rum. Ja­pon fo­toğ­raf­çı­lığı, yıl­lar içinde or­taya çı­kan bir­çok farklı akım ve stil ile uzun ve bü­yü­le­yici bir ta­rihe sa­hip. Ja­pon fo­toğ­raf­çı­lar, med­yu­mun ilk gün­le­rin­den iti­ba­ren ye­ni­lik ve de­ney­sel­li­ğin ön saf­la­rında yer al­dı­lar ve ça­lış­ma­ları fo­toğ­raf dün­yası üze­rinde de­rin bir et­kiye sa­hip oldu. 20. yüz­yı­lın baş­la­rında Ja­ponya’da Ge­i­jut­sus­has­hin (Gör­sel­ci­lik), Shinkōs­has­hin (Yeni Fo­toğ­raf­çı­lık), Hōdōshas­hin (Foto Mu­ha­bir­liği) gibi bir dizi farklı fo­toğ­raf akımı ve tarzı or­taya çıktı. Bu akım­lar, gün­de­lik ya­şama ve çağ­daş kül­tü­rün bel­ge­len­me­sine odak­lan­ma­la­rıyla ka­rak­te­rize edil­di­ler ve Ja­pon fo­toğ­raf­çı­lığı için yeni bir yön be­lir­len­me­sine yar­dımcı ol­du­lar. İkinci Dünya Sa­vaşı’ndaki ye­nil­gi­si­nin ar­dın­dan Ja­ponya hem geç­mişi unut­mak hem de onu aş­mak için ha­re­kete geçti. Ame­ri­kalı ga­lip­lerle bek­len­me­dik bir şe­kilde ku­cak­la­şan ülke, ken­di­sini hızla ta­rihi bir im­pa­ra­tor­luk­tan re­ka­betçi bir eko­no­miye sa­hip de­mok­ra­tik bir ulusa dö­nüş­türdü. Ülke sa­va­şın he­men son­ra­sında aşırı yok­sul­luk ya­şa­mış olsa da, kısa süre içinde sa­dece Ba­tılı iş­gal­ci­le­ri­nin var­lı­ğını ka­bul et­mekle kal­madı, aynı za­manda ka­pi­ta­lizm ve de­mok­rasi gibi Ame­ri­kan et­ki­le­rini ve hatta caz gibi po­pü­ler kül­tür un­sur­la­rını da ge­niş öl­çüde be­nim­sedi. 1960’lara ge­lin­di­ğinde Ja­ponya pek çok po­pü­ler tar­tış­ma­nın pen­çe­sin­deydi: Oki­nawa Ada­sında Ame­ri­kan as­keri üs­le­ri­nin ku­rul­ması, öğ­ren­ci­ler için üni­ver­site harç­la­rı­nın ar­tı­rıl­ması ve Tokyo’da bir­çok ko­nu­tun ka­mu­laş­tı­rıl­ma­sına yol aça­cak ikinci bir ha­va­a­lanı açma planı. Ja­pon halkı so­kak­lara dö­kül­müş ve po­lisle kar­şı­laş­ma­lar art­mıştı. Fo­toğ­raf, hızla de­ği­şen bu or­tamı kay­det­mek için ideal bir araçtı ve araç önemli bir avan­gart ge­lişme ya­şadı: Kü­çük ba­sın fo­toğ­raf der­gisi Pro­voke bu dö­nemde doğdu.

Pro­voke ilk ola­rak Ka­sım 1968’de do­jin-shi veya “self-pub­lis­hed”, yani der­gi­nin ya­yı­nevi ta­ra­fın­dan de­ğil, sa­nat­çı­la­rın kendi im­kan­ları ile ya­yın­landı.

Ko­lek­tif, yer­le­şik fo­tog­ra­fik ge­le­nek­lere karşı yeni bir eleş­ti­rel pra­tik oluş­tur­mayı amaç­la­yan or­tak bir fel­se­feyi be­nim­sedi. Pro­voke ma­ni­fes­tosu, gör­sel im­ge­le­rin bir fikri ke­li­me­ler gibi tam ola­rak tem­sil ede­me­ye­ce­ğini, an­cak fo­toğ­raf­la­rın dili ve fi­kir­leri kış­kır­ta­rak yeni bir dil ve yeni an­lam­lar ya­ra­ta­bi­le­ce­ğini; fo­toğ­raf­çı­nın ke­li­me­lerle ifade edi­le­me­yeni ya­ka­la­ya­bi­le­ce­ğini, fo­toğ­raf­ları baş­ka­la­rı­nın oku­ması için bel­ge­ler ola­rak su­na­bi­le­ce­ğini, do­la­yı­sıyla Pro­voke’un yu­ka­rıda da bah­set­ti­ğim “dü­şünce için kış­kır­tıcı mal­ze­me­ler” alt baş­lı­ğını ta­şı­dı­ğını ilan edi­yordu. Foto mu­ha­bir­li­ği­nin an­latı ve be­tim­leme özel­lik­le­rine tepki gös­te­ren Pro­voke sa­nat­çı­ları aşırı bir tarzı be­nim­se­di­ler: Odak­tan uzak, grenli, yük­sek kont­rastlı ve si­yah be­yaz fo­toğ­raf kul­la­nımı. Bu tarz, “pü­rüzlü, bu­la­nık, odak dışı” an­la­mına ge­len “are, bure, boke” ola­rak ta­nındı. Bu et­ki­le­yici tarzı be­nim­se­yen Pro­voke ekibi, fo­toğ­ra­fın ve di­lin do­ku­sunu eleş­ti­rel bir gözle in­ce­ledi. Özel­likle Da­ido Mo­ri­yama ve Yu­taka Ta­ka­nashi, kendi fo­toğ­raf­çı­lık­ları ve bir bü­tün ola­rak med­yu­mun fel­se­fesi üze­rine zor­la­yıcı ve kış­kır­tıcı im­ge­ler sağ­ladı. Bu gö­rün­tü­ler, mo­dern ya­şa­mın ka­o­tik ve be­lir­siz do­ğa­sını yan­sıt­ma­nın yanı sıra za­ma­nın ener­ji­sini ve yo­ğun­lu­ğunu ya­ka­la­mak için ti­cari bir tarz­dan daha ki­şi­sel bir tarza ge­çe­rek Ja­pon es­te­ti­ğinde bir pa­ra­digma de­ği­şi­mini baş­lat­mada et­kili oldu.

1969 Yı­lında üçüncü sayı ya­yın­la­dık­tan sonra grup, son ya­yın­ları olan ve üç sa­yı­nın ge­nel bir bas­kısı olan “First, Aban­don the World of Pse­udo-Cer­ta­inty” ile da­ğıldı. Gru­bun da­ğıl­ma­sı­nın ar­dın­dan Pro­voke fo­toğ­raf­çı­ları kendi alan­la­rında fo­toğ­raf çek­meye de­vam edip bu­gün hala fo­toğ­raf sa­na­tında çok de­ğerli yer­lere sa­hip olan fo­toğ­raf ki­tap­ları ya­yın­la­dı­lar. Özel­likle, 1970 yı­lında ya­yın­la­nan For a Lan­gu­age to Come (Ta­kuma Na­ka­hira) ve 1972 Yı­lında ya­yın­la­nan The Hun­ter (Da­ido Mo­ri­yama) ki­tap­ları her fo­toğ­raf se­ven sa­natçı ta­ra­fın­dan ke­sin­likle in­ce­len­me­li­dir. Nis­pe­ten kısa öm­rüne rağ­men Pro­voke grubu’nun Ja­pon fo­toğ­raf­çı­lığı üze­rinde ka­lıcı bir et­kisi ol­du­ğunu söy­le­mek yan­lış ol­maz. Bu­gün de gör­dü­ğü­müz üzere Pro­voke dö­ne­mini ta­kip eden on yıl­lar bo­yunca Ja­pon fo­toğ­raf­çı­lığı ge­liş­meye ve de­ğiş­meye de­vam edi­yor. Gü­nü­müzde Ja­pon fo­toğ­raf­çı­lar, fo­toğ­raf sa­na­tına ge­tir­dik­leri farklı ve ye­ni­likçi yak­la­şım­ları ile ta­nı­nı­yor ve Pro­voke dö­ne­mi­nin esin kay­nak­la­rın­dan bes­le­nen ça­lış­ma­ları dünya ça­pında hay­ran­lık uyan­dır­maya ve tak­dir gör­meye de­vam edi­yor.

Kay­nak­lar:

1. Pro­voke: A Vi­sual Lan­gu­age of Pro­test – A pa­per sub­mit­ted to Prof. Mi­dori Ya­ma­mura, Ford­ham Uni­ver­sity, Lin­coln Cen­ter 

2. ‘Pro­voke’ Ma­ga­zine, Sha­king up the Con­ven­ti­ons of Pho­tog­raphy – Clémence Le­leu 

3. Pro­voke ma­ga­zine pre­sents rare and ha­un­ting pho­tog­raphs of 1960s Ja­pan – Jyni Ong

Yazar: Ege Ilıcak

Ege Ilı­cak: 1988 An­kara do­ğumlu Ege Ilı­cak, Bil­kent Üni­ver­si­tesi CTIS me­zu­nu­dur ve ken­disi 2010 yı­lın­dan beri He­i­del­berg, Al­manya’da ya­şa­mak­ta­dır. 2012 yı­lın­dan beri dün­ya­nın farklı şe­hir­le­rini zi­ya­ret edip, so­kak­la­rını ve in­san­la­rını fo­toğ­raf­la­mak­ta­dır. 2021 yı­lında Pa­ris’te Mag­num Pho­tos’da Yeal Mar­ti­nez’den Mas­ter Class ders­leri alan Ege’nin ça­lış­ma­ları İn­gil­tere ve Al­manya’daki ulus­la­ra­rası fo­toğ­raf der­gi­le­rinde yer al­mış­tır. Fo­toğ­raf­ları St. Pe­ters­burg, He­i­del­berg, Stutt­gart ve Le­on­berg’de ser­gi­len­miş­tir. 2022 yı­lı­nın Ara­lık ayında, Le­ica Gal­lery Frank­furt fo­toğ­raf ya­rış­ma­sında bi­rin­ci­lik ödülü ka­zan­mış­tır. Port­fol­yo­suna ege­i­li­cak.com ad­re­sin­den ve Ins­tag­ram’da @lo­cal.fra­mes kul­la­nıcı is­min­den ula­şa­bi­lir­si­niz.