Kent ve mimari

Bir Formülün Peşinde: Burle Marx ile Yüzleşme 

Münire Sağat

11 Haziran 2026

Yıl­lar önce pey­zaj mi­mar­lığı öğ­ren­ci­siy­ken, bit­ki­sel ta­sa­rımı çiz­gi­lerle har­man­la­yıp kent­sel bir “gra­fik for­mül” üre­ti­le­bi­le­ce­ğini Ro­berto Burle Marx’ın iş­le­rinde keş­fet­miş­tim. Çi­zim yap­mayı her za­man sev­dim; an­cak be­nim için asıl he­ye­can nok­tası, bit­ki­sel ka­rak­ter ile ze­min örün­tü­sü­nün bir­leş­tiği gra­fiği gö­re­bil­mekti. Rio’daki ilk ge­cemde Co­pa­ca­bana’ya var­dı­ğımda, kar­şımda du­ran şey sa­dece bir sa­hil yolu de­ğildi: Burle Marx’ın meş­hur dal­galı kal­dı­rım­ları, in­san akı­şını bir mü­zik rit­miyle yön­len­di­ren ya­şa­yan bir kent­sel sah­neydi.

Rio'da Copacabana kumsalında palmiyelerin altında, dalga desenli taş mozaikle kaplı beton bir bank

Şe­hirde ge­çir­di­ğim üç gün bo­yunca her sa­bah bu sa­hile uyan­mak, bi­zim çok­tan kay­bet­ti­ği­miz do­ğal sa­hil şe­ridi ile sos­yal ya­şa­mın bir­lik­te­li­ğini gör­memi sağ­ladı. Aynı anda bu ka­dar çok in­sa­nın spor yap­masına ve bir ka­mu­sal alanı bu denli ai­di­yetle kul­lan­ma­sına hay­ran kal­dım. Sa­ba­hın er­ken sa­at­le­rinde baş­la­yan bu de­vi­nim, gü­neş yük­sel­dikçe kendi rit­mini ka­za­nı­yordu.

Üç karelik kolaj: Rio'da kumsal ve dağ, dalgalı kaldırımlı bir sokakta ev, gün doğarken sahil yolundaki kalabalık

Snoop Dogg’un “Be­a­u­ti­ful” kli­bin­den aşina ol­du­ğum Se­lar6n Mer­di­ven­leri, Jorge Se­lar6n’un 60 farklı ül­ke­den ge­tir­diği fa­yans­larla sü­rekli gün­cel­le­diği di­na­mik bir sa­nat eseri ola­rak kent­sel ya­pıya renk ka­tı­yordu. Ken­tin dö­nü­şen yüzü olan Maua Mey­danı’nda; San­ti­ago Ca­lat­rava im­zalı Ya­rı­nın Mü­zesi ve Rio Sa­nat Mü­zesi’ne uzak­tan bir ba­kış atıp, Porto Ma­ra­vilha bo­yunca iler­le­dikçe Edu­ardo Kobra gibi ye­rel sa­nat­çı­la­rın de­vasa yü­zey­lere ha­yat ver­diği du­var re­sim­le­riyle kar­şı­laş­tım. Santa Te­resa’nın dar ve do­lam­baçlı yol­la­rında ise du­var re­sim­le­rine meş­hur sarı tram­vay (Bon­dinho) eş­lik edi­yordu.

Rio'da yamaçlara yayılan favela, dar sokaklar, kablo yığınları, domino oynayan adamlar ve şişe kapaklarından Brezilya bayrağı

Bu ma­halle ya­şan­tı­sı­nın tam zıttı ise Ro­cinha Fa­vela’sıydı; kı­sıtlı alanda plan­sızca di­key ola­rak ge­niş­le­miş, bir­bi­rine ge­çen kab­lo­la­rıyla ya­maca park et­miş de­vasa bir cru­ise ge­misi gibi ka­o­tik ve etki­leyici. .. Bu­ra­daki du­var re­sim­leri, şeh­rin di­ğer nok­ta­la­rında gör­dü­ğü­müz gra­fik di­lin daha ham ha­lini yan­sı­tı­yordu.

Rio'da renkli çini merdiven, duvar resimleri, sarı tramvay, heykeller ve tarihi binalardan oluşan dokuz karelik kolaj

Gün ba­tımı için Su­gar Loaf’un zir­ve­sine çık­tı­ğımda, Rio’nun ger­çek öl­çe­ğini ve bi­na­la­rın ara­sın­dan ta­şan yo­ğun ye­şil kat­manı far­ket­tim. Şeh­rin dağ­lar ve ok­ya­nus ara­sına sı­kış­mış ol­ması, Urca ma­hallesinde sığ bir kör­fe­zin dol­du­rul­ması gibi ras­yo­nel mi­mari çö­züm­ler üre­til­me­sini zo­runlu kıl­mıştı. Zir­ve­den gö­rü­len Praia Ver­melha’ya inip Su­gar Loaf ve Urca’nın hey­betli si­lü­e­tini iz­le­mek, şe­hir do­kusunu çok daha iyi an­la­mamı sağ­ladı. Rio’nun o ken­dine has nemli ve al­tın sa­rısı ışı­ğını “Hala Bura­dayım” (Ainda Es­tou Aqui) fil­min­deki evin de yer al­dığı bu ma­hal­lede ve lpa­nema’da his­set­tim.

Copacabana kumsalı ve dalgalı kaldırımlı sahil yolunun üç farklı açıdan, yukarıdan çekilmiş kolajı

“Uzun ve es­mer, genç ve se­vimli, lpa­ne­malı kız yü­rü­yüşe gi­di­yor … O ge­çer­ken ben gü­lüm­sü­yo­rum.”:) (The Girl from lpa­nema)

Gece Copacabana kumsalı ve dalgalı mozaik kaldırımlı sahil yolu, yukarıdan ışıklı çekilmiş görüntü

Rio hal­kı­nın mut­lu­luğu, so­run­suz bir ha­ya­tın so­nucu de­ğil; ak­sine zor bir ha­yatla baş etme bi­çi­miydi. Mü­zik, spor ve be­denle olan o ba­rı­şık­lık hali, bu kenti gö­zümde iyi­leş­tirdi. İn­san­la­rın ka­mu­sal alan­ları bü­yük bir ai­di­yetle kul­lan­dığı “al­tın sa­at­le­rin” si­lü­et­leri ve dal­galı kal­dı­rım­lar üze­rin­deki ka­la­ba­lık, zih­nimdeki ye­rini her za­man ko­ru­ya­cak.

Bir da­haki se­fere, Burle Marx’ın bit­ki­sel de­ha­sı­nın ve “gra­fik for­mü­lü­nün” la­bo­ra­tu­varı olan Sftio Ro­berto Burle Marx’ı ye­rinde de­ne­yim­le­mek, bu bi­linçle onun özel bo­ta­nik dün­ya­sına sız­mak is­te­rim. 

“Bahçe, in­sa­nın doğa ile yap­tığı bir iş bir­li­ği­dir.” – Ro­berto Burle Marx

İlgili yazılar

Bütün yazılar

Kaçırma

Görsel Sanatlar

İpek Yeğinsü ile Küratörlük Üzerine

Yeğinsü, bağımsız küratör, sanatçı ve yazardır. Sanat pratiğini fotoğraf, resim ve multimedya enstalasyon alanlarında…

Ayça Güneş8 Aralık 2025