Budapeşte’nin Küçük Sırları: Kolodko Heykelleri

Bu­da­peşte so­kak­la­rına sak­lan­mış, göz hi­za­sı­nın hep bi­raz dı­şında du­ran mi­nik bronz hey­kel­ler: Ko­lodko’lar. Ne­hir Gül Er­fi­dan, bir ar­ka­da­şını da pe­şine ta­kıp şehri adım adım ta­ra­ya­rak 14 ta­ne­sini buldu — ve bu ha­zine avı­nın as­lında bir şehri gör­me­nin bam­başka bir yolu ol­du­ğunu keş­fetti.

Bu­da­peşte’ye git­me­den önce ken­dime bir gö­rev ver­miş­tim: Ko­lodko’ları bul­mak. Ar­ka­da­şımı da pe­şim­den sü­rük­le­ye­rek şe­hir tu­ru­muzu adeta Poké­mon avına çe­vir­dik. So­nunda sa­dece 14 ta­ne­sini bu­la­bil­dik.

Ko­lodko’ları arar­ken as­lında sa­dece kü­çük bronz hey­kel­ler bul­mu­yor­su­nuz. Her biri Uk­rayna asıllı Ma­car hey­kel­tı­raş Mihály Ko­lodko’nun şeh­rin içine sak­la­dığı kü­çük hi­kâ­ye­ler.

Kay­nak­la­rın ak­tar­dı­ğına göre as­lında Ko­lodko ilk başta bü­yük anıt­lar yap­mak is­ti­yordu ama izin sü­reç­le­ri­nin uzun ve ma­li­yetli ol­ma­sın­dan kay­naklı “ge­rilla sa­natı” an­la­yı­şını be­nim­sedi ve bu 10-15 cm bo­yu­tun­daki kü­çük min­ya­tür hey­kel­leri ka­muya açık alan­lara yer­leş­tir­meye baş­ladı.

Bu hey­kel­ler üc­ret­siz gö­rü­le­bi­lir. Ama gör­mesi bi­raz zor çünkü ge­nelde göz hi­za­sında de­ğil­ler. Kor­ku­luk­larda, köprü ke­nar­la­rında veya du­var çı­kın­tı­sında bu­lu­na­bi­li­yor­lar. Tam bir ha­zine avı de­ne­yimi de­mek müm­kün. Ay­rıca her hey­ke­lin ken­dine özgü bir hi­kâ­yesi de var. Ba­zı­ları Ma­car ta­ri­hine, ba­zı­ları ço­cuk kah­ra­man­la­rına, ba­zı­ları ise si­yasi olay­lara gön­der­me­ler ya­pı­yor­lar.

Bu­nun ya­nında Ko­lodko’la­rın il­ginç ta­raf­la­rın­dan biri de hey­kel­le­rin bu­lun­duk­ları yer­lerle kur­duğu ilişki. Hey­kel­leri sa­dece tek ba­şına bir sa­nat eseri ola­rak dü­şün­mek ye­rine, on­ları şeh­rin bir par­çası ola­rak gör­mek ge­re­ki­yor. Çünkü bazı eser­ler, bu­lun­duk­ları yer­den ba­ğım­sız dü­şü­nül­dü­ğünde ek­sik ka­lı­yor. Ör­ne­ğin Bu­da­peşte’deki kü­çük Ay Ara­bası, Hold utca’da, yani “Ay So­kağı”nda bu­lu­nu­yor. Eser, Ay’a ya­pı­lan gö­rev­lerde kul­la­nı­lan araç­lara ve Ma­car mü­hen­dis Fe­renc Pav­lics’e gön­derme ya­par­ken aynı za­manda bu­lun­duğu so­ka­ğın adıyla da kü­çük bir ke­lime oyunu ku­ru­yor.

Ben­zer bir iliş­kiyi Franz Jo­seph’in kü­çük hey­ke­linde de gör­mek müm­kün. Kü­çük im­pa­ra­tor, Sza­badság Köp­rüsü üze­rinde bir ha­makta uza­nı­yor. Köp­rü­nün geç­mişte Franz Jo­seph’in adını ta­şı­ması ve bu­gün “Öz­gür­lük Köp­rüsü” ola­rak anıl­ması, hey­ke­lin mi­zahi ta­ra­fını daha da an­lamlı hale ge­ti­ri­yor.

Ne­den bu ka­dar kü­çük ol­duk­ları ko­nu­sunda ise Ko­lodko’nun yak­la­şı­mını anım­sa­mak önem ta­şı­yor çünkü Ko­lodko’ya göre bü­yük anıt­lar in­san­lara yu­ka­rı­dan ba­kar; kü­çük hey­kel­ler ise in­san­ları dur­maya ve çev­re­le­rini dik­kat­lice in­ce­le­meye da­vet eder. Böy­lece in­san­lar şehri farklı bir gözle keş­fe­der.

Bu­nun ger­çek­ten işe ya­ra­dı­ğını kendi de­ne­yi­mimde de fark et­tim. Nor­malde bir şe­hirde yü­rür­ken gö­zü­müz daha çok bü­yük ya­pı­lara, mey­dan­lara ve tu­ris­tik nok­ta­lara gi­di­yor. Ko­lodko’ları arar­ken ise tam ter­sini ya­pı­yor­su­nuz. Kü­çük ay­rın­tı­lara bak­maya baş­lı­yor­su­nuz. Belki de hey­kel­le­rin kü­çük ol­ması bu yüz­den önemli. Eğer bü­yük ve gös­te­rişli anıt­lar ol­sa­lardı, on­ları za­ten gör­mek zo­runda ka­lır­dık. Ko­lodko’lar ise ken­di­le­rini bul­du­ru­yor.

Kaç tane ol­duk­ları hak­kında da tam bir sayı ve­ri­le­mi­yor. Sa­natçı za­man za­man yeni eser­ler ek­li­yor; ba­zı­ları ise ça­lın­dığı veya za­rar gör­düğü için kal­dı­rı­lıp ye­ni­den ya­pı­lı­yor. Me­sela be­nim ilk he­de­fim Dra­cula’ydı. Ha­ri­taya baka baka da­ki­ka­larca ara­dım ama yoktu. Bir süre yan­lış yerde ol­du­ğumu dü­şün­düm. Sonra in­ter­nette bir­çok ki­şi­nin de onu bu­la­ma­dı­ğını, hatta ça­lın­mış ola­bi­le­ce­ğini oku­dum. O an ya­şa­dı­ğım ha­yal kı­rık­lığı yü­zün­den son­raki her Ko­lodko’nun ba­şına gi­der­ken içim­den aynı cümle ge­çi­yordu: “Uma­rım bu ye­rin­de­dir.” Neyse ki be­nim gö­re­bil­dik­le­rim ye­rin­deydi.

Bu du­rum as­lında Ko­lodko’la­rın ka­mu­sal alanda bu­lun­ma­sı­nın başka bir yö­nünü de gös­te­ri­yor. Ge­le­nek­sel bir mü­zede ser­gi­le­nen bir ese­rin ye­rini de­ğiş­tir­mek veya ona za­rar ver­mek çok daha zor olur­ken, so­kakta bu­lu­nan bu kü­çük hey­kel­ler şe­hir ha­ya­tı­nın içinde ol­duk­ları için ko­run­maya daha açık hale ge­li­yor­lar. Bir yan­dan her­ke­sin ula­şa­bi­le­ceği ka­dar öz­gür­ler, di­ğer yan­dan bu öz­gür­lük on­ları kay­bol­maya veya za­rar gör­meye de açık hale ge­ti­ri­yor.

Ama çoğu tu­ris­tin de il­gi­sini çek­tiği için ba­zı­la­rını bu­lup gör­mek ve fo­toğ­ra­fını çek­mekte zor­lan­dım ne ya­zık ki. Her­kes fo­toğ­ra­fını çek­mek is­te­diği için di­bi­nize gi­rip ba­şı­nızda bek­le­ye­bi­li­yor­lar.

As­lında bu il­gi­nin sa­dece Bu­da­peşte ile sı­nırlı ol­ma­dı­ğını da gör­mek müm­kün. Ko­lodko’nun kü­çük hey­kel­leri sa­nat­çı­nın doğ­duğu Uj­ho­rod ve Uk­rayna’nın Za­kar­patya böl­ge­sinde ol­duğu gibi, Ma­ca­ris­tan’ın farklı şe­hir­le­rinde ve başka ül­ke­lerde de bu­lu­nu­yor. Po­lonya, Al­manya, Slo­venya ve Gü­ney Kore bun­lar­dan ba­zı­ları.

Farklı şe­hir­lerde bu­lun­ma­ları da Ko­lodko’nun eser­le­ri­nin il­ginç bir başka özel­li­ğini or­taya çı­ka­rı­yor. Çünkü sa­natçı her şe­hirde aynı hi­kâ­yeyi an­lat­mı­yor. Bu­lun­duğu ye­rin ta­ri­hini, kül­tü­rünü, gün­de­lik ha­ya­tını veya o şe­hirle öz­deş­leş­miş ka­rak­ter­leri kul­la­na­rak yeni hi­kâ­ye­ler oluş­tu­ru­yor. Böy­lece hey­kel­ler sa­dece sa­nat­çı­nın tar­zını de­ğil, bu­lun­duk­ları şeh­rin ha­fı­za­sını da ta­şı­yor.

Şehri ge­zer­ken bir anda kar­şı­nıza bu kü­çük hey­kel­le­rin çık­ması çok tatlı. Ama sırf Ko­lodko’ları bul­mak için gez­mek de öyle.

Belki de bu yüz­den Ko­lodko’ları daha ge­niş bir ka­mu­sal sa­nat an­la­yı­şı­nın par­çası ola­rak dü­şün­mek müm­kün. Dün­ya­nın farklı şe­hir­le­rinde sa­nat­çı­lar ga­le­ri­le­rin ve mü­ze­le­rin dı­şına çı­ka­rak eser­le­rini in­san­la­rın gün­lük ha­ya­tı­nın içine yer­leş­ti­ri­yor. So­kak sa­natı, ka­mu­sal sa­nat ve ge­rilla sa­natı farklı şe­kil­lerde kar­şı­mıza çı­ka­bi­li­yor.

Ko­lodko’nun yap­tığı şey ise bun­la­rın için­den özel­likle kü­çük hey­kel­leri ve şe­hir ha­fı­za­sını bir ha­zine avı de­ne­yi­miyle bir­leş­tir­me­siyle ay­rı­lı­yor. Sa­nat eseri ken­di­sini size gös­ter­mek için ba­ğır­mı­yor. Tam ter­sine sak­la­nı­yor. Siz onu bul­du­ğu­nuz anda ise sa­dece hey­kele de­ğil, bu­lun­duğu so­kağa da bak­maya baş­lı­yor­su­nuz.

Bu yüz­den Ko­lodko’ları ara­mak as­lında bir şehri farklı bir şe­kilde gez­mek an­la­mına ge­li­yor. Bü­yük mey­dan­lar, ünlü bi­na­lar ve tu­ris­tik nok­ta­lar ye­rine şeh­rin kü­çük ay­rın­tı­la­rına odak­la­nı­yor­su­nuz. Bir hey­ke­lin pe­şin­den git­ti­ği­nizde, hiç plan­la­ma­dı­ğı­nız bir so­kağa gi­re­bi­li­yor ve nor­malde fark et­me­ye­ce­ği­niz bir yeri keş­fe­de­bi­li­yor­su­nuz.

Uma­rım ge­rilla sa­na­tını ya­kın bir za­manda Tür­kiye’nin farklı şe­hir­le­rinde de gö­re­bi­li­riz. Gez­meyi se­ven­ler için çok eğ­len­celi bir ke­şif de­ne­yimi ola­ca­ğına emi­nim.

Ko­lodko’ları Go­ogle Ha­ri­ta­lar’da ‘Ko­lodko’ ya­za­rak da ko­num­la­rını ve fo­toğ­raf­la­rını bu­la­bi­lir­si­niz. Ben ar­ka­da­şımı so­kak­larda Ko­lodko ara­maya sü­rük­ler­ken hep­sini işa­ret­le­miş­tim. Siz de be­nim gibi “Acaba bu­rada mı?” diye sa­at­lerce do­laş­mak is­te­mi­yor­sa­nız, ha­ri­tayı bu­raya bı­ra­kı­yo­rum.